Kapitan Sowa na tropie
Kapitan Tomasz Sowa i sierżant Albin rozwiązują osiem zagadek kryminalnych w Polsce lat 60. Wiesław Gołas wciela się w przenikliwego milicjanta, który tropi sprawców zbrodni dzięki obserwacji i logice. Pierwszy polski serial kryminalny, wyreżyserowany przez Stanisława Bareję.
Odcinki
Pierwszy polski serial kryminalny. Osiem zagadek, jeden nieprzeciętny detektyw i Polska lat sześćdziesiątych zatrzymana w czarno-białych kadrach.
Trencz, kapelusz, przenikliwe spojrzenie i papieros, z którym koniecznie należałoby zerwać. Tak wygląda kapitan Tomasz Sowa — bohater, którego w 1965 roku Wiesław Gołas wprowadził do historii polskiej telewizji. „Kapitan Sowa na tropie” nie jest jednak wyłącznie nostalgiczną ciekawostką. To zaskakująco pomysłowy zbiór ośmiu krótkich kryminałów, w których niepokojące zbrodnie, przewrotne tropy, osobliwi podejrzani i dyskretny humor tworzą klimat bliski klasycznej opowieści detektywistycznej.
O czym opowiada serial?
Kapitan Tomasz Sowa jest oficerem Milicji Obywatelskiej. Pracuje metodycznie, obserwuje ludzi, dostrzega niedopowiedzenia i nie przyjmuje bezkrytycznie tego, co z pozoru wydaje się oczywiste. Pomaga mu sierżant Albin (Michał Szewczyk) — lojalny, czasami nieco bezradny wobec pomysłów przełożonego, a przy tym znakomity partner do dialogowych przekomarzań. Obaj próbują rzucić palenie, co zamienia się w jeden z powracających, żartobliwych motywów serialu.
Każdy odcinek przedstawia odrębną sprawę kryminalną. Nie trzeba śledzić wielowątkowej intrygi przez cały sezon: to osiem samodzielnych miniatur z własnymi podejrzanymi, miejscem akcji i rozwiązaniem. Sowa trafia do mieszkań artystów, cyrku, ośrodka wypoczynkowego, tajemniczego zamku i instytucji, w której dochodzi do zuchwałego napadu. Czasem poszukuje zabójcy, kiedy indziej odkrywa przemyt albo szantaż. Zawsze najważniejsza jest zagadka — i droga prowadząca do jej rozwikłania.
Wiesław Gołas w roli, która może zaskoczyć
Dla widzów kojarzących Gołasa przede wszystkim z kabaretem, komedią lub postacią Tomusia Czereśniaka z „Czterech pancernych i psa”, kapitan Sowa bywa niespodzianką. Aktor nie gra tutaj przerysowanego funkcjonariusza. Jest powściągliwy, ironiczny i skupiony, a jego bohater potrafi zyskać przewagę nad rozmówcą jednym pytaniem, chwilą milczenia lub trafnym spostrzeżeniem.
Równie ważny jest Albin. Relacja dwóch milicjantów nadaje opowieści ludzkiego wymiaru: to nie tylko mechanizm służący prowadzeniu śledztwa, lecz także źródło subtelnego komizmu. Ich koleżeństwo i nieustanne potyczki z nałogiem łagodzą mrok zbrodni, nie niszcząc napięcia.
Stanisław Bareja, zanim powstały „Miś” i „Alternatywy 4”
Reżyserem wszystkich ośmiu odcinków był Stanisław Bareja — dziś kojarzony przede wszystkim z komediami obnażającymi absurdy Polski Ludowej. „Kapitan Sowa na tropie” pozwala zobaczyć inne oblicze jego warsztatu: wyczucie tempa krótkiej historii, pracę z aktorami, budowanie napięcia i zamiłowanie do znaczących szczegółów. Humor nie dominuje tu nad kryminałem, ale dyskretnie pojawia się w sposobie prowadzenia dialogów i w zachowaniu bohaterów. Z perspektywy późniejszych filmów Barei serial jest cennym świadectwem jego wcześniejszych zainteresowań i umiejętności.
Autorem zdjęć był Franciszek Kądziołka, a muzykę napisał Jerzy „Duduś” Matuszkiewicz, jeden z najważniejszych twórców polskiej muzyki filmowej i jazzowej. Połączenie czarno-białych obrazów z muzyką o kryminalnym, miejscami jazzowym charakterze nadaje serialowi atmosferę, którą dzisiejszy widz może skojarzyć z filmem noir.
Nieoczywista autorka scenariusza: tajemnica Alojzego Kaczanowskiego
To jedna z najciekawszych historii związanych z produkcją. W napisach jako scenarzysta figuruje Alojzy Kaczanowski, ale za tym męskim pseudonimem ukrywała się Janina Ipohorska — malarka, dziennikarka i współtwórczyni legendarnego tygodnika „Przekrój”. Czytelnicy znali ją również jako Jana Kamyczka, autora popularnej rubryki „Demokratyczny savoir-vivre”, później związanej z książką „Grzeczność na co dzień”.
Ta pozornie odległa od kryminału działalność wiele mówi o talencie Ipohorskiej: interesowały ją ludzkie zachowania, konwenanse, drobne słabości i psychologia codzienności. W serialowych zagadkach umiejętność obserwowania ludzi jest równie istotna jak śledzenie materialnych dowodów. Autorstwo Ipohorskiej potwierdzają dokumentacje filmowe oraz opracowania historyczne poświęcone redakcji „Przekroju”.
Osiem odcinków — osiem osobnych tajemnic
- „Gipsowa figurka” — niewinna prośba o przyniesienie przedmiotu z cudzego mieszkania prowadzi Sowę do odkrycia zwłok i śledztwa pełnego nieoczekiwanych powiązań.
- „Uprzejmy morderca” — tajemnicza śmierć w cyrku, wśród artystów, iluzji i pozorów. W obsadzie m.in. Kalina Jędrusik, Bohdan Łazuka i Krzysztof Chamiec.
- „Termos” — po powrocie z podróży do Turcji zostaje zamordowany profesor Mikucki. Z pozoru zwyczajny termos okazuje się przedmiotem o wyjątkowym znaczeniu dla sprawy.
- „Cichy pokoik” — w letniskowych Lisinach panuje strach przed zabójcą kobiet. Mroczna, niemal thrillerowa atmosfera spotyka się z historią młodej Zuzanny, granej przez Polę Raksę.
- „Trzecia ręka” — poszukiwania zaginionej dziewczyny prowadzą kapitana do zamku, jego tajemnic i tropu przemytników dzieł sztuki. W odcinku występuje Elżbieta Czyżewska.
- „Szantażysta” — po śmierci człowieka, który gromadził cudze sekrety, krąg podejrzanych jest wyjątkowo szeroki. W jednej z głównych ról gościnnych występuje Leon Niemczyk.
- „Śpiący nie kłamie” — zabójstwo emeryta i zagadka, w której ważną rolę odgrywają hipnoza, sugestia oraz wiarygodność ludzkiej pamięci.
- „Numer IB 2968” — śledztwo po napadzie na kasjerkę Motozbytu. Ostatni odcinek wykorzystuje realia handlu samochodami i pozornie nieistotne szczegóły transakcji.
Plejada gwiazd w niewielkich rolach
Choć trzon obsady stanowią Gołas i Szewczyk, niemal każdy odcinek przynosi inne, znakomite aktorskie spotkanie. W całym serialu pojawiają się m.in. Kalina Jędrusik, Pola Raksa, Elżbieta Czyżewska, Leon Niemczyk, Krystyna Feldman, Bohdan Łazuka, Krzysztof Chamiec, Joanna Jędryka i Zygmunt Zintel. Dla miłośników polskiego kina szczególną przyjemnością jest odkrywanie tych występów w nietypowych, często epizodycznych rolach. W „Termosie” dostrzec można także Janusza Gajosa, a w epizodzie bez wymienienia w czołówce pojawia się sam Stanisław Bareja.
Łódź lat sześćdziesiątych — prawdziwe ulice, samochody i wnętrza
Serial powstawał z wykorzystaniem plenerów Łodzi, choć ekranowe śledztwa nie zawsze są jednoznacznie osadzone w tym mieście. Widz otrzymuje dziś bezcenny dokument ówczesnego życia codziennego: uliczny ruch, szyldy, kamienice, wnętrza mieszkań i urzędów, stroje, papierosy, telefony oraz samochody z epoki. Warszawy, syreny i wartburgi są częścią tego wizualnego świata. To ważny powód, dla którego „Kapitan Sowa na tropie” warto oglądać także jako świadectwo kultury materialnej i obyczajów połowy lat sześćdziesiątych — a nie wyłącznie opowieść o zbrodniach.
Warto też pamiętać o kontekście historycznym: Sowa jest kapitanem Milicji Obywatelskiej, nie współczesnym policjantem. Serial przedstawia fikcyjny, atrakcyjny ekranowo obraz funkcjonariusza państwowej formacji PRL. Oglądany po latach pozwala rozdzielić sprawnie poprowadzoną kryminalną rozrywkę od instytucjonalnego i politycznego tła tamtych czasów.
Dlaczego powstało tylko osiem odcinków?
Choć serial zdobył uznanie widowni, nie doczekał się kolejnych serii. W późniejszych wspomnieniach Michała Szewczyka, przytaczanych przez prasę, pojawia się historia planów zrealizowania aż 42 odcinków. Aktor opowiadał, że on i Wiesław Gołas sprzeciwili się kontynuowaniu pracy, ponieważ nie odpowiadały im proponowane historie i oczekiwali bardziej dynamicznej akcji. To interesująca relacja uczestnika produkcji, choć należy ją traktować jako późniejsze wspomnienie, a nie bezsporny, zachowany plan realizacyjny. Ostatecznie serial zamknął się w ośmiu epizodach — i właśnie ta zwięzła forma stała się częścią jego legendy.
Znaczenie serialu i powody, by odkryć go dzisiaj
„Kapitan Sowa na tropie” miał premierę 25 grudnia 1965 roku. Jest uznawany przez Telewizję Polską za pierwszy polski telewizyjny serial kryminalny i utorował drogę rodzimej tradycji opowiadania zagadek kryminalnych w odcinkach. Nie należy mylić go z późniejszymi, rozbudowanymi serialami milicyjnymi: tu liczy się przede wszystkim klasyczna łamigłówka, atmosfera tajemnicy i inteligencja prowadzącego śledztwo.
Czy ten serial wytrzymał próbę czasu? Nie wszystkie rozwiązania narracyjne są dziś równie szybkie czy realistyczne, lecz obsada, zwięzłe scenariusze i obraz Polski sprzed ponad sześćdziesięciu lat nadal przyciągają uwagę. Wystarczy jeden odcinek, żeby zrozumieć, skąd wzięła się legenda kapitana w kapeluszu.
Informacje o produkcji: Polska, 1965; 1 sezon, 8 odcinków po około 25–28 minut; film czarno-biały. Reżyseria: Stanisław Bareja. Scenariusz i dialogi: Janina Ipohorska (pseudonim Alojzy Kaczanowski). Zdjęcia: Franciszek Kądziołka. Muzyka: Jerzy Matuszkiewicz. Produkcja: Zespół Filmowy „Rytm”. Główne role: Wiesław Gołas (kapitan Tomasz Sowa), Michał Szewczyk (sierżant Albin).
Źródła i dalsza lektura: