Gipsowa figurka

Zwyczajna prośba, drobna zapłata i niewinna gipsowa figurka. Co może pójść nie tak? Już pierwszy odcinek „Kapitana Sowy na tropie” pokazuje, że w dobrym kryminale nawet najbanalniejszy przedmiot może okazać się początkiem bardzo niebezpiecznej gry.

Fabuła — bez zdradzania rozwiązania zagadki

Literat i scenarzysta Nawrocki (Stanisław Wyszyński) oraz jego przyjaciel, reżyser Gajda (Jerzy Walczak), obmyślają osobliwą intrygę. W lokalu wypatrują nieznajomego mężczyzny i proponują mu dobrze płatne, pozornie łatwe zadanie: ma udać się do mieszkania Nawrockiego, otworzyć drzwi otrzymanym kluczem i zabrać z przedpokoju gipsową figurkę. Właściciel zapewnia, że mieszkanie będzie puste, a sąsiadka nie sprawi kłopotu.

Panowie nie wiedzą jednak, z kim mają do czynienia. Wybrany na wykonawcę zlecenia nieznajomy to kapitan Tomasz Sowa (Wiesław Gołas), oficer Milicji Obywatelskiej. Kiedy przybywa pod wskazany adres, znajduje w mieszkaniu zwłoki kobiety. Niepozorna przysługa zmienia się w śledztwo w sprawie zabójstwa. Dlaczego Nawrocki i Gajda wysłali do mieszkania obcego człowieka? Co naprawdę wiedzieli o sytuacji w domu? I jakie znaczenie ma niewinna z wyglądu figurka?

Mały przedmiot, duża zagadka

„Gipsowa figurka” to modelowy przykład klasycznej opowieści detektywistycznej w miniaturze. Scenarzystka nie potrzebuje rozbudowanej ekspozycji: od pierwszych minut wprowadza widza w sytuację, w której coś wyraźnie się nie zgadza. Zleceniodawcy oferują pieniądze za czynność tak prostą, że aż podejrzaną. Ich zapewnienia o pustym mieszkaniu rodzą kolejne pytania, a odnalezienie ciała zmienia znaczenie wszystkich wcześniejszych rozmów.

Siłą tej historii jest także perspektywa widza. Na początku wie on o planach dwóch mężczyzn więcej niż przypadkowy uczestnik ich przedsięwzięcia, ale dopiero później poznaje wagę poszczególnych szczegółów. Sowa, zamiast rzucać oskarżenia, przygląda się zachowaniom rozmówców, sprawdza ich wersje wydarzeń i stopniowo oddziela pozory od faktów. Warto zwrócić uwagę na to, jak ważne dla opowieści stają się klucz, układ mieszkania, relacje sąsiedzkie i zapewnienia o nieobecności domowników.

Wiesław Gołas jako kapitan Sowa

Pierwszy odcinek stanowi znakomite wprowadzenie do ekranowej osobowości Tomasza Sowy. Gołas gra oszczędnie: jego bohater nie musi demonstrować władzy ani podnosić głosu, żeby zdobyć przewagę. Potrafi zachować spokój, zadać właściwe pytanie i pozwolić innym mówić. Takie aktorstwo idealnie pasuje do krótkiej, około 26-minutowej formy. Współpracownikiem Sowy jest sierżant Albin (Michał Szewczyk), którego obecność w serialu tworzy dla głównego bohatera sympatyczny kontrapunkt.

W obsadzie tego odcinka znaleźli się także Iwona Słoczyńska jako Alicja Nawrocka — aktorka i żona Nawrockiego, Barbara Wałkówna jako Stankiewiczowa — sąsiadka i inżynier agronom, oraz Bogusław Sochnacki w roli lekarza milicyjnego. To postacie ważne dla odtwarzania sieci znajomości, podejrzeń i alibi.

Bareja jeszcze przed „Misiem”

Odcinek wyreżyserował Stanisław Bareja, znany dziś przede wszystkim z prześmiewczych komedii o absurdach PRL. Tutaj jego zadanie jest inne: zbudować intrygę kryminalną w niewielkiej liczbie scen, precyzyjnie dawkować informacje i prowadzić aktorów tak, aby każdy gest czy zawahanie mógł mieć znaczenie. Mimo poważnego punktu wyjścia reżyser pozwala sobie na odrobinę dyskretnej ironii, szczególnie w rozmowach z pozornie pewnymi siebie bohaterami.

Scenariusz napisała Janina Ipohorska, w czołówce występująca pod pseudonimem Alojzy Kaczanowski. To interesująca ciekawostka: Ipohorska była jedną z ważnych postaci tygodnika „Przekrój”, a pod innym pseudonimem — Jan Kamyczek — popularyzowała zasady codziennego savoir-vivre’u. W „Gipsowej figurce” jej wnikliwe zainteresowanie ludzkimi zachowaniami i konwenansami doskonale służy budowaniu napięcia.

Atmosfera Polski lat sześćdziesiątych

Obok samej zagadki odcinek oferuje przyjemność podpatrywania świata sprzed ponad pół wieku: wyglądu lokali, mieszkań i ubiorów, sposobu prowadzenia rozmów, obyczaju palenia papierosów oraz wyobrażeń o urzędowej i policyjnej powadze. Czarno-białe zdjęcia Franciszka Kądziołki i muzyka Jerzego Matuszkiewicza budują charakterystyczny klimat wczesnej polskiej telewizyjnej sensacji. To zarazem historyczny zapis estetyki epoki, choć oczywiście nie dokument rzeczywistej pracy Milicji Obywatelskiej.

„Gipsowa figurka” otwiera ośmioodcinkowy serial z 1965 roku, uznawany przez TVP za pierwszy polski serial kryminalny. Każdy odcinek przedstawia osobną sprawę, dlatego ten epizod można oglądać jako zamkniętą, samodzielną historię — a jednocześnie jako początek przygody z kapitanem Sową.

Metryka odcinka

• Serial: Kapitan Sowa na tropie
• Odcinek: 1 z 8 — „Gipsowa figurka”
• Kraj i rok produkcji: Polska, 1965
• Czas trwania: około 26 minut
• Reżyseria: Stanisław Bareja
• Scenariusz: Janina Ipohorska (jako Alojzy Kaczanowski)
• Zdjęcia: Franciszek Kądziołka
• Muzyka: Jerzy Matuszkiewicz
• Występują: Wiesław Gołas, Michał Szewczyk, Stanisław Wyszyński, Jerzy Walczak, Iwona Słoczyńska, Barbara Wałkówna, Bogusław Sochnacki

Źródła:

• TVP Rekonstrukcja — odc. 1 „Gipsowa figurka”
• TVP — strona serialu i twórcy
• Filmweb — lista odcinków
• CDA — informacja o odcinku i obsadzie