Pierwsze nauki

Młody Janosik staje w obronie krzywdzonego chłopa i popada w konflikt z ludźmi możnych. Ten gest odwagi rozpoczyna drogę do zbójnickiej legendy. „Pierwsze nauki” otwierają serial pełen przygód, humoru i walki z niesprawiedliwością, z Markiem Perepeczką w roli głównej.

Marek Perepeczko w roli Janosika, z długimi włosami i w jasnej koszuli — kadr z serialu „Janosik” Jerzego Passendorfera.

Rok produkcji: 1973

Serial: JANOSIK · Odcinek 1

Jeden odruch sprzeciwu wystarcza, by odmienić całe życie. W „Pierwszych naukach”, otwierających kultowy trzynastoodcinkowy serial „Janosik”, młody góral przekonuje się, że w świecie rządzonym przez możnych za zwykłą przyzwoitość można zapłacić wolnością. To początek jego drogi do zbójnickiej legendy — pełnej niebezpieczeństw, brawury, humoru i walki z niesprawiedliwością.

Fabuła — jak Janosik trafia między zbójników?

Janosik (Marek Perepeczko) nie zamierza bezczynnie patrzeć, jak hrabiowscy hajducy znęcają się nad bezbronnym chłopem. Wstawia się za nim, nie zważając na przewagę ludzi hrabiego. Ten gest, świadczący o odwadze i poczuciu sprawiedliwości, natychmiast sprowadza na młodego górala kłopoty: zostaje pojmany i osadzony w zamkowych lochach.

Wydaje się, że los więźnia jest przesądzony, lecz w zamku znajduje nieoczekiwaną sojuszniczkę. Klarysa (Anna Dymna), córka hrabiego, jest zafascynowana śmiałym góralem i pomaga mu wydostać się z niewoli. Ucieczka nie oznacza jednak bezpieczeństwa — za zbiegami rusza pościg. Kiedy sytuacja staje się coraz groźniejsza, na ich drodze pojawiają się zbójnicy dowodzeni przez harnasia Jakubka (Wiktor Sadecki).

To właśnie spotkanie z ludźmi żyjącymi poza prawem otwiera przed Janosikiem nowy świat. Czy ich wolność okaże się prawdziwą alternatywą dla porządku, w którym możni mogą bezkarnie krzywdzić słabszych? I jakie reguły obowiązują w zbójnickiej kompanii?

Dlaczego „Pierwsze nauki” są tak ważne?

Tytuł ma w sobie przewrotny sens. Janosik zdobywa nie szkolną wiedzę, lecz pierwsze bolesne doświadczenia związane z władzą, przemocą, lojalnością i wolnością. Nie zostaje bohaterem dlatego, że szuka sławy — jego przygoda zaczyna się od odmowy pogodzenia się z krzywdą drugiego człowieka. Dzięki temu widz od razu rozumie, po której stronie społecznego konfliktu stanie tytułowy góral.

Odcinek ustawia również najważniejsze napięcia całego serialu: bogaci i wpływowi kontra zwykli mieszkańcy gór, bezwzględność hajduków kontra zbójnickie poczucie honoru oraz obowiązek posłuszeństwa kontra pragnienie samodzielnego decydowania o swoim losie. Nie jest to jednak ponura opowieść historyczna. Jerzy Passendorfer łączy awanturniczą akcję z lekkim, chwilami żartobliwym tonem, który stanie się znakiem rozpoznawczym serialu.

Bohaterowie i aktorzy

W roli Janosika występuje Marek Perepeczko. Jego bohater jest silny i nieustępliwy, ale równie ważne jak sprawność fizyczna pozostają odwaga moralna i gotowość do działania w obronie słabszych. Anna Dymna gra Klarysę, hrabiankę, której pomoc komplikuje prosty podział na „dobry lud” i „złych panów”: nawet pośród uprzywilejowanych znajdują się ludzie zdolni do współczucia.

Wiktor Sadecki wciela się w Jakubka, harnasia zbójników, a Mieczysław Czechowicz w hrabiego Horvatha. W serialowej obsadzie są także Marian Kociniak jako murgrabia, Bogusz Bilewski jako Waluś Kwiczoł i Witold Pyrkosz jako Jędruś Pyzdra. Tak dobrany zespół nadaje opowieści charakter jednocześnie przygodowy i komediowy — postacie mają wyraziste temperamenty, a ich wzajemne relacje są równie ważne jak kolejne starcia.

Ciekawostki zza kulis

Rok produkcji to 1973, ale telewizyjna premiera odbyła się 26 lipca 1974 roku. Tego dnia polscy widzowie po raz pierwszy zobaczyli „Pierwsze nauki” w TVP. Serial liczy 13 odcinków; każdy rozwija osobną przygodę, a razem składają się na dłuższą historię Janosika i zbójnickiej kompanii.

Serial powstawał z rozmachem rzadko spotykanym w ówczesnej telewizji. Zdjęcia realizowano m.in. na zamku w Pieskowej Skale, w okolicach Ojcowa i w górskich plenerach, a niektóre wnętrza przygotowano w studiach filmowych. Szczególnie ciekawa jest historia zbójnickiej groty: zbudowali ją czescy dekoratorzy w praskim atelier według projektu scenografa Jana Grandysa. Według materiałów TVP podczas realizacji serialu nakręcono około 80 tysięcy metrów taśmy filmowej.

Reżyser Jerzy Passendorfer nie próbował tworzyć ścisłej biografii historycznego Juraja Janosika. Serial wykorzystuje legendę o zbójniku stającym w obronie uciśnionych, ale celowo miesza przygodę, folklor, romantyczną fantazję i humor. Właśnie dlatego warto oglądać go jako barwną opowieść inspirowaną podaniami, a nie wierną rekonstrukcję wydarzeń sprzed stuleci.

Dodatkowego charakteru nadaje produkcji muzyka Jerzego „Dudusia” Matuszkiewicza — jednego z najważniejszych polskich kompozytorów muzyki filmowej. „Pierwsze nauki” są więc nie tylko początkiem historii bohatera, lecz także pierwszym spotkaniem z całym rozpoznawalnym światem tego serialu: kostiumami, górskimi krajobrazami, temperamentem zbójników i atmosferą telewizji lat siedemdziesiątych.

Informacje o odcinku