Wyjście awaryjne

W małym miasteczku początku lat 80. niemal wszystko można załatwić — pod warunkiem, że ma się odpowiednie znajomości. Ale co zrobić, gdy największe zagrożenie dla lokalnego autorytetu pojawia się we własnym domu? „Wyjście awaryjne” (1982) Romana Załuskiego to błyskotliwa komedia o podwójnej moralności, małomiasteczkowej władzy i rozpaczliwych próbach ratowania pozorów. Pod warstwą zabawnej intrygi kryje się celny portret obyczajowości schyłkowego PRL.

O czym jest film?

Jadwiga Kolęda (Bożena Dykiel), energiczna i bezkompromisowa naczelnik gminy, przywykła do tego, że jej polecenia wykonuje zarówno urząd, jak i rodzina. Mąż Władysław (Jerzy Michotek) — dobroduszny hodowca kaczek i miłośnik uprawy kwiatów — zwykle ustępuje jej bez protestu. Gdy Jadwiga dowiaduje się, że ich niezamężna córka Dorota (Maria Gładkowska) spodziewa się dziecka, reaguje nie tyle troską o córkę, ile strachem przed plotkami i utratą prestiżu. Tym bardziej że miasteczko oczekuje wizyty ważnego urzędnika.

Rozwiązanie wydaje się pani naczelnik równie proste, co bezwzględne: trzeba znaleźć Dorocie męża na pokaz, zapłacić mu za ślub, a następnie za dyskretny rozwód. Z misją pozyskania kandydata wysyła do Wrocławia posłusznego Władysława. Ten sprowadza Bronka Sikorę, zwanego „Szklarzem” (Andrzej Golejewski) — młodego człowieka z niełatwą przeszłością, którego nie sposób bezpiecznie wpisać w starannie zaplanowany scenariusz. Gdy do gry wchodzą uczucia, pomysł z „narzeczonym na zamówienie” zaczyna żyć własnym życiem.

Dlaczego warto obejrzeć?

Największą siłą filmu jest Bożena Dykiel, która tworzy postać jednocześnie komiczną i niepokojąco wiarygodną. Jadwiga potrafi zarządzać całą gminą, ale nie umie zaakceptować, że inni — nawet najbliżsi — mogą mieć własne plany. Doskonałym kontrapunktem jest ciepły, niepozbawiony sprytu Władysław w wykonaniu Jerzego Michotka. Zapadają też w pamięć Krzysztof Kowalewski jako komendant Milicji Obywatelskiej, Zbigniew Buczkowski jako „Kalafior”, Ferdynand Matysik jako urzędnik Maleszko i Bolesław Płotnicki w roli proboszcza.

Humor rodzi się tu nie tylko z pomyłek i kolejnych komplikacji. „Wyjście awaryjne” pokazuje, jak łatwo osoby publicznie strzegące moralności usprawiedliwiają własne manipulacje. Pozornie nienaganna reputacja okazuje się ważniejsza niż szczerość, a urzędnicza pewność siebie rozpada się w obliczu zwykłych ludzkich uczuć. Nieprzypadkowo Studio Filmowe Kadr porównuje wymowę tej historii do „Moralności pani Dulskiej” Gabrieli Zapolskiej.

PRL widziany z bliska — i Dolny Śląsk w tle

Film powstawał w okresie stanu wojennego. Według Studia Filmowego Kadr polityczne ograniczenia nie pozwalały twórcom kierować satyry wprost ku najwyższym szczeblom władzy. Dlatego szczególnie wyraziście wybrzmiewa tu świat lokalnych zależności: urzędu gminy, milicji, sąsiedzkich opinii i prywatnych interesów osób wpływowych.

Ważną częścią uroku filmu są autentyczne dolnośląskie plenery. Zdjęcia realizowano m.in. we Wrocławiu, Prusicach, Psarach i Krynicznie. Na ekranie można odnaleźć prusicki rynek, a we Wrocławiu między innymi okolice Rynku, dworca kolejowego i ulicy Świdnickiej. Dla miłośników historii regionu to również okazja, aby przyjrzeć się wyglądowi tych miejsc na początku lat 80.

Ciekawostki i twórcy

Scenariusz napisał Andrzej Mularczyk — twórca scenariuszy słynnej filmowej trylogii o Kargulach i Pawlakach. Zdjęcia wykonał Stanisław Moszuk, scenografię przygotował Jerzy Śnieżawski, a muzykę skomponował Jerzy Matula. Film wyprodukował Zespół Filmowy „Kadr”; trwa 89 minut i wszedł na polskie ekrany 26 grudnia 1982 roku.

Mniej znany rozdział historii „Wyjścia awaryjnego” wiąże się z NRD: film trafił tam do dystrybucji kinowej 21 września 1984 roku, funkcjonując w niemieckich materiałach pod tytułem „Die Notlösung”. Potwierdza to dokumentacja niemieckiej fundacji filmowej DEFA-Stiftung.

To jedna z tych komedii, które po latach ogląda się na dwóch poziomach: jako znakomitą rozrywkę z wyrazistymi postaciami oraz jako zapis społecznych obyczajów epoki. Tytułowe „wyjście awaryjne” nie dotyczy tylko planu pani naczelnik — równie dobrze opisuje pragnienie jej bliskich, by wreszcie uwolnić się od cudzej kontroli.

Obsada: Bożena Dykiel — Jadwiga Kolęda; Jerzy Michotek — Władysław Kolęda; Maria Gładkowska — Dorota; Andrzej Golejewski — Bronek Sikora „Szklarz”; Krzysztof Kowalewski — komendant MO; Zbigniew Buczkowski — „Kalafior”; Ferdynand Matysik — Maleszko; Jadwiga Skupnik — Helena Felczerowa; Bolesław Płotnicki — ksiądz proboszcz.

Źródła i dalsza lektura: Studio Filmowe Kadr · Filmweb · DEFA-Stiftung · Radio ZET – miejsca zdjęciowe