Vabank

Warszawa, październik 1934 roku. Henryk Kwinto wychodzi z więzienia po sześciu latach odsiadki. Legendarny kasiarz — specjalista od włamań do bankowych sejfów — zamierza porzucić dawny fach. Jednak przeszłość nie pozwala mu odejść. Gustaw Kramer, jego niegdysiejszy wspólnik, który zdradził go i dorobił się fortuny, jest dziś szanowanym dyrektorem banku. Gdy Kwinto odkrywa również tragiczną historię bliskiego przyjaciela, postanawia wymierzyć sprawiedliwość. Nie przez brutalną konfrontację, lecz przez skok zaplanowany tak inteligentnie, by człowiek pozornie nietykalny wpadł w pułapkę własnej chciwości.

„Vabank” — wyprodukowany w 1981 roku i wprowadzony do polskich kin 1 marca 1982 roku — jest jednym z najznakomitszych przykładów rodzimej komedii kryminalnej. To pełnometrażowy debiut Juliusza Machulskiego, który sam napisał scenariusz, a w tytułową historię zemsty i wielkiego przekrętu zaangażował świetną obsadę. Na ekranie spotykają się Jan Machulski, Leonard Pietraszak, Witold Pyrkosz, Jacek Chmielnik i Krzysztof Kiersznowski, a charakterystyczna muzyka Henryka Kuźniaka od pierwszych chwil przywołuje klimat przedwojennego świata jazzu, bankierów, kabaretów i eleganckich przestępców.

Fabuła — perfekcyjnie zaplanowana zemsta

Kwinto (Jan Machulski) ma dość więziennych murów i nie chce wracać do rabunkowego rzemiosła. Odrzuca propozycję współpracy z młodymi złodziejami — Moksem (Jacek Chmielnik) i Nutą (Krzysztof Kiersznowski). Tymczasem dawny kompan, Gustaw Kramer (Leonard Pietraszak), odwiedza go z ofertą pieniędzy, które miałyby zamknąć rozdział zdrady sprzed lat. Gest bankiera nie wywołuje jednak wdzięczności.

Wizyta u Marty Rychlińskiej (Ewa Szykulska), wdowy po przyjacielu, odsłania Kwincie kolejne bolesne fakty. Zamiast zapomnieć o Kramerze, postanawia zorganizować najważniejszy skok w życiu. Do swojego planu wciąga Moksa i Nutę, a także niezastąpionego Duńczyka (Witold Pyrkosz), eksperta od mechanizmów zabezpieczających banki. Ich przeciwnik dysponuje pieniędzmi, wpływami i ochroną; oni mają doświadczenie, cierpliwość i spryt. Rozpoczyna się wyścig, w którym niewielki szczegół może okazać się ważniejszy od najlepiej strzeżonego skarbca.

Machulski rozgrywa tę intrygę jak elegancką partię szachów. Każda scena odsłania kolejny element planu, a widzowi pozostaje zgadywać, jak wszystkie pozornie niezwiązane ruchy ułożą się w całość. Opis nie zdradza rozwiązania — najlepiej odkryć je podczas seansu.

Człowiek z kodeksem kontra szanowany oszust

Tajemnica siły filmu nie ogranicza się do samego napadu. Kwinto jest złodziejem, ale takim, który przestrzega własnych reguł: nie zdradza wspólników, pamięta o lojalności i potrafi dostrzec krzywdę innych. Kramer uchodzi za człowieka sukcesu, a jednocześnie własną pozycję zbudował na nieuczciwości. Dlatego „Vabank” przewrotnie pyta, kto jest bardziej moralny: włamywacz z zasadami czy bankier bez skrupułów?

Jan Machulski buduje Kwintę gestem, milczeniem i spokojnym spojrzeniem. Jego postać nie musi imponować siłą ani podnosić głosu; najbardziej niebezpieczna staje się wtedy, gdy pozornie nic nie robi. Leonard Pietraszak w roli Kramera znakomicie oddaje pychę człowieka przekonanego, że majątek i wpływy chronią go przed konsekwencjami. Witold Pyrkosz jako Duńczyk dodaje opowieści klasy oraz dyskretnej ironii, a młodsi Jacek Chmielnik i Krzysztof Kiersznowski zapewniają energię i humor.

Debiut, który odmienił polską komedię

Kiedy Machulski przygotowywał swój pierwszy pełnometrażowy film fabularny, pragnął stworzyć kino dynamiczne, gatunkowe i atrakcyjne dla szerokiej publiczności. Zamiast bezpośrednio komentować współczesny PRL, osadził opowieść w Polsce międzywojennej. Przywołał świat przestępców i kapitalistów z lat trzydziestych, ale opowiedział o nim w rytmie nowoczesnego filmu sensacyjnego.

Jedną z ważnych inspiracji było „Żądło” („The Sting”, 1973) George’a Roya Hilla, opowieść o pomysłowym przekręcie z Paulem Newmanem i Robertem Redfordem. Machulski przejął radość z obserwowania misternego oszustwa, lecz stworzył bohaterów i dialogi całkowicie rozpoznawalne w polskiej kulturze. W rezultacie powstał film, który jest jednocześnie pastiszem kina gangsterskiego, komedią charakterów i opowieścią o wyrównywaniu rachunków.

Ciekawostki, które nadają filmowi drugi wymiar

Pierwotnie miał nazywać się „Kwinto”. Jak podaje Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, taki był roboczy tytuł projektu. Ostateczna nazwa „Vabank” lepiej oddała ryzyko i rozmach gry, w której stawką staje się wszystko.

Za inspirację posłużył prawdziwy „król kasiarzy”. Machulski interesował się życiem Stanisława Cichockiego, znanego jako „Szpicbródka”, słynnego przestępcy II Rzeczypospolitej. Sięgał do przedwojennego tygodnika sensacyjnego „Tajny Detektyw”, aby poznać autentyczne metody działania włamywaczy. Również pewne szczegóły filmowej intrygi wokół zabezpieczeń bankowych wywodzą się z historii przedwojennych skoków. Kwinto nie jest jednak biograficznym portretem Cichockiego.

Główny bohater bardzo długo nie odzywa się ani słowem. Według opracowania FINA Kwinto wypowiada pierwsze słowa dopiero około osiemnastej minuty, chociaż widzimy go niemal od początku filmu. Ta nietypowa decyzja dramaturgiczna buduje jego tajemniczość skuteczniej niż najdłuższa przemowa.

Ojciec i syn stworzyli jeden z najważniejszych ekranowych duetów. Juliusz Machulski obsadził w roli Kwinty swojego ojca, Jana Machulskiego. W archiwalnym opracowaniu przytacza się anegdotę, że reżyser oczekiwał od ojca niemal całkowitej powściągliwości w uśmiechaniu się — Kwinto miał pozostać człowiekiem nieprzeniknionym.

Międzywojnie było ucieczką od ponurej współczesności. Film wyprodukowano w 1981 roku, natomiast polska premiera kinowa nastąpiła 1 marca 1982 roku, już po wprowadzeniu stanu wojennego. Stylowe samochody, bankowe wnętrza, eleganckie kostiumy i filmowy jazz tworzyły świat odległy od trudnej codzienności tamtych miesięcy.

Sukces nie skończył się na polskiej widowni. Reżyserski debiut Machulskiego nagrodzono na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku w 1981 roku. Film otrzymał również dyplom jury w Karlowych Warach (1982) i Grand Prix festiwalu w Marsylii (1984). Popularność opowieści doprowadziła do powstania kontynuacji — „Vabank II, czyli riposta”.

Muzyka i styl: Warszawa lat trzydziestych, jakiej już nie ma

Część niezapomnianego uroku filmu wynika z jego formy. Jerzy Łukaszewicz fotografuje świat w dyskretnych, filmowych barwach; scenografia Jerzego Skrzepińskiego oraz kostiumy Ewy Gralak-Jurczak budują aurę eleganckiej Warszawy sprzed wojny. Choć jest to kreacja artystyczna, a nie historyczny dokument, świetnie oddaje wyobrażenie epoki: kamienice, salony, kabarety, twarde kapelusze, samochody i sejfy.

Prawdziwym współbohaterem jest muzyka Henryka Kuźniaka. Jazzowe brzmienia i lekki, ironiczny rytm sprawiają, że napięcie kryminalne nie przytłacza komedii. To właśnie połączenie precyzyjnie skonstruowanej intrygi z elegancją i humorem pozwoliło „Vabankowi” zachować świeżość przez następne dekady.

Dlaczego warto zobaczyć „Vabank” dzisiaj?

Ponieważ ma wszystko, czego wymaga znakomite kino rozrywkowe: wyrazistych bohaterów, niespodziewane zwroty, świetne dialogi, konsekwentny świat i finał, którego konstrukcję docenia się jeszcze bardziej podczas kolejnego seansu. To także film o lojalności i zdradzie, o pozorach szacunku i o tym, że uczciwości nie da się zawsze wyczytać z zawodu, stanowiska czy stanu konta.

Nie trzeba pamiętać PRL ani znać historii przedwojennej Warszawy, by dać się porwać tej opowieści. „Vabank” działa przede wszystkim jako inteligentna, stylowa i niezwykle satysfakcjonująca komedia kryminalna.

Metryka filmu

• Tytuł oryginalny: Vabank
• Kraj i rok produkcji: Polska, 1981
• Polska premiera kinowa: 1 marca 1982 roku
• Długość: 104 minuty
• Rodzaj: film fabularny, barwny
• Gatunki: komedia kryminalna, sensacyjny, kino retro
• Reżyseria i scenariusz: Juliusz Machulski
• Zdjęcia: Jerzy Łukaszewicz
• Muzyka: Henryk Kuźniak
• Scenografia: Jerzy Skrzepiński
• Kostiumy: Ewa Gralak-Jurczak
• Montaż: Mirosława Garlicka
• Produkcja: Zespół Filmowy „Kadr”
• Obsada: Jan Machulski (Henryk Kwinto), Leonard Pietraszak (Gustaw Kramer), Witold Pyrkosz (Duńczyk), Ewa Szykulska (Marta Rychlińska), Jacek Chmielnik (Moks), Krzysztof Kiersznowski (Nuta), Elżbieta Zającówna (Natalia), Józef Para (komisarz Przygoda), Henryk Bista (Jan Rożek), Zdzisław Kuźniar (Krempitsch).

Źródła i dalsza lektura

• Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny: „Vabank” w Polskim Dziedzictwie Filmowym
• Akademia Polskiego Filmu – dane produkcyjne, twórcy i obsada
• Studio Filmowe Kadr – „Vabank”, opis i nagrody
• Stowarzyszenie Filmowców Polskich – film „Vabank”
• TVP – „Vabank”, informacje o twórcach