Siekierezada

Czasem człowiek musi odejść bardzo daleko, żeby usłyszeć, co naprawdę dzieje się w nim samym. „Siekierezada” Witolda Leszczyńskiego to liryczna i przejmująca opowieść o wrażliwym poecie, który ucieka od cywilizacji, miłości i samego siebie. W zimowych lasach Bieszczadów spotyka drwali, dla których życie ma prosty, codzienny rytm: praca, posiłek, rozmowa, milczenie. Ich świat okazuje się zarazem brutalnie rzeczywisty i pełen nieoczekiwanej poezji.

Film wyprodukowano w 1985 roku, a jego premiera odbyła się 13 października 1986 roku. Witold Leszczyński zaadaptował w nim prozę Edwarda Stachury, tworząc coś więcej niż ekranizację: osobną, niezwykle sugestywną wypowiedź o samotności, poszukiwaniu tożsamości, przyjaźni, miłości i kruchości ludzkiego istnienia. W roli Janka Pradery wystąpił Edward Żentara, którego pełna napięcia i delikatności kreacja należy do najważniejszych elementów filmu.

Fabuła — człowiek z workiem na plecach

Janek Pradera jest poetą i wędrowcem. Po bolesnym rozstaniu z ukochaną, nazywaną Gałązką Jabłoni, nie potrafi odnaleźć dla siebie miejsca wśród ludzi i codziennych obowiązków. Ucieka od miejskiego życia i podróżuje po odległych zakątkach Polski. W końcu trafia do zimowego, surowego świata bieszczadzkich lasów. Podejmuje pracę przy wyrębie drzew — fizyczną, monotonną, wymagającą wytrwałości.

Miejscowy leśniczy Bogdański (Franciszek Pieczka) pomaga mu znaleźć zatrudnienie i kieruje go na kwaterę u babci Oleńki (Jadwiga Kuryluk). Pradera poznaje miejscowych drwali: starego Peresadę (Ludwik Pak), Wasyluka (Ludwik Benoit), Selpkę (Jan Jurewicz) i innych ludzi żyjących blisko natury. Ich rozmowy toczą się przy pracy, przy stole, w gospodzie i w chwilach odpoczynku. Zdarzają się żarty, alkohol, spory, wybuchy gniewu i zaskakująco głębokie refleksje.

Z początku Janek przygląda się temu środowisku jak ktoś obcy. Z czasem zaczyna dostrzegać w towarzyszach nie tylko ludzi trudzących się przy ścinaniu drzew, ale indywidualistów, z których każdy ma swój sposób rozumienia świata. Szczególna więź łączy go z Peresadą. Wśród nowych znajomości pojawia się także Michał Kątny (Daniel Olbrychski) — człowiek pokrewny Praderze temperamentem i duchowym niepokojem.

Mimo pracy i przyjaźni Janek wciąż prowadzi wewnętrzny dialog z ukochaną. Wspomnienie Gałązki Jabłoni towarzyszy mu w drodze, podczas wyrębu i w samotności. Czy bliskość przyrody i prostota życia potrafią ukoić cierpienie? Czy można naprawdę uciec od własnych myśli? Film rozważa te pytania bez łatwych odpowiedzi.

Edward Stachura — między literaturą a życiem

Podstawą scenariusza jest „Siekierezada albo Zima leśnych ludzi” Edwarda Stachury. Stachura był poetą, prozaikiem, autorem piosenek i jedną z najbardziej osobnych postaci polskiej literatury powojennej. Motywy drogi, wędrówki, bliskości natury, zachwytu nad istnieniem i głębokiego duchowego niepokoju stale powracały w jego pisarstwie.

W świecie Stachury rzeczy najzwyklejsze — zimny wiatr, poranne światło, chleb, wysiłek mięśni, rozmowa przy stole — potrafią urastać do rangi przeżyć niemal mistycznych. Pradera nie jest jednak prostą kopią biografii autora. To postać literacka, którą można rozumieć jako jego artystyczne alter ego, ale nie należy utożsamiać każdego zdarzenia fabularnego z faktami z życia pisarza.

Leszczyński nie próbuje jedynie zilustrować kolejnych stron książki. Przekłada na obraz jej rytm, melancholię i filozoficzne pytania. Dlatego tak ważne są tutaj milczenie, zimowy krajobraz, twarze ludzi, powtarzalność pracy i momenty, w których kamera pozwala widzowi po prostu patrzeć.

Zimowy las jako osobny bohater

Zdjęcia Jerzego Łukaszewicza nadają „Siekierezadzie” wyjątkowy charakter. Białe połacie śniegu, ciemne pnie drzew, wilgotne ubrania i przygaszone wnętrza tworzą krajobraz surowy, pozbawiony pocztówkowej malowniczości. To nie są Bieszczady stworzone dla turysty, lecz przestrzeń pracy, samotności i spotkań z ludźmi, którzy mają niewiele, ale potrafią bardzo intensywnie doświadczać życia.

W filmie ogromne znaczenie ma kontrast: z jednej strony trud wyrębu i ciężar siekiery, z drugiej — delikatny świat wspomnień, marzeń i słów, które Pradera nieustannie nosi w sobie. Siekiera staje się tu nie tylko narzędziem pracy, lecz także elementem języka opowieści o zmaganiu się człowieka z własnym losem.

Reżyser zestawia realizm obserwacji z obrazami przybierającymi chwilami niemal poetycki wymiar. Nie tłumaczy wszystkiego, nie podaje wprost znaczenia każdej sceny. Pozwala obrazom i muzyce wywoływać emocje, które trudno zamknąć w jednym zdaniu.

Obsada — niezwykli ludzie z leśnego świata

Edward Żentara — Janek Pradera. Aktor gra człowieka wrażliwego, zamkniętego w sobie, jednocześnie pełnego ciekawości świata i dręczonego osobistym niepokojem. Pradera uważnie słucha innych, ale nie potrafi łatwo znaleźć wspólnego języka z własnym cierpieniem. Żentara buduje postać oszczędnymi środkami: spojrzeniem, sposobem poruszania się, zawahaniem, nagłą intensywnością reakcji.

Ludwik Pak — Peresada. Doświadczony drwal o swojej filozofii życia, jeden z najbardziej charakterystycznych bohaterów filmu. Jego szorstkość skrywa wrażliwość, a relacja z Jankiem nadaje opowieści ludzkie ciepło. Za tę kreację aktor otrzymał nagrodę za drugoplanową rolę męską na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w 1986 roku.

Daniel Olbrychski — Michał Kątny. Wędrowiec, którego Janek rozpoznaje jako duchowo bliskiego człowieka. Jego obecność pogłębia filozoficzny wymiar filmu i pomaga wydobyć pytania, z którymi mierzy się główny bohater.

Franciszek Pieczka — leśniczy Bogdański. Postać mocno osadzona w codzienności, stanowiąca dla przybysza ważny kontakt ze światem pracy i leśnego porządku.

W obsadzie znaleźli się także Krzysztof Majchrzak jako Kaziuk, Wiktor Zborowski jako młody Batiuk, Jan Jurewicz jako Selpka, Ludwik Benoit jako Wasyluk, Joanna Sienkiewicz jako bibliotekarka Halinka, Jadwiga Kuryluk jako babcia Oleńka i Marta Żentara jako Gałązka Jabłoni.

Muzyka: Jerzy Satanowski i Antonio Vivaldi

Oprawę muzyczną tworzą utwory Jerzego Satanowskiego oraz muzyka Antonia Vivaldiego. Ich zestawienie współtworzy atmosferę filmu: z jednej strony głęboko związanego z polskim krajobrazem i literaturą, z drugiej — ponadczasowego w sposobie mówienia o człowieku i jego emocjach. Muzyka nie ma tu zadania wyłącznie ilustrować scen. Bywa głosem tego, czego Pradera nie potrafi wypowiedzieć.

Za scenografię odpowiadał Maciej Maria Putowski, a montaż przygotowała Łucja Ośko. Produkcję zrealizowano w Zespole Filmowym „Perspektywa” we współpracy z Telewizją Polską.

Ciekawostki i nagrody

1. Film nie powstał w roku premiery. „Siekierezada” ma rok produkcji 1985, natomiast do kin weszła 13 października 1986 roku. W katalogach filmowych te daty bywają ze sobą mylone.

2. Złote Lwy dla kameralnej opowieści. W 1986 roku film zdobył Grand Prix — Złote Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku. Zwycięstwo dzieła tak skupionego na wewnętrznym życiu człowieka potwierdziło siłę poetyckiego kina Leszczyńskiego.

3. Nagrodzony Peresada. Ludwik Pak otrzymał na tym samym festiwalu wyróżnienie za drugoplanową rolę męską. To świetny przykład roli, która nie potrzebuje wielkich deklaracji, by na długo pozostać w pamięci widza.

4. Międzynarodowe uznanie. Produkcja otrzymała także Grand Prix — Złote Grono Lubuskiego Lata Filmowego w Łagowie, a w 1987 roku została wyróżniona na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie w Forum Młodego Kina.

5. Edward Żentara i Janek Pradera. Rola przyniosła aktorowi szerokie uznanie, w tym Złoty Ekran oraz Nagrodę im. Zbyszka Cybulskiego. Pradera pozostaje jedną z jego najbardziej rozpoznawalnych kreacji.

6. Ekranizacja trudna do sklasyfikowania. Można mówić o dramacie psychologicznym, poetyckiej przypowieści, kinie drogi, a nawet filmie o pracy drwali. Najbardziej wyjątkowe jest jednak to, że Leszczyński potrafił połączyć wszystkie te warstwy bez utraty wiarygodności.

Dlaczego warto obejrzeć „Siekierezadę”?

To film dla widzów, którzy lubią kino pozostawiające przestrzeń na własną interpretację. Nie opiera się na gwałtownych zwrotach akcji ani na efektownych dialogach. Jego siła tkwi w twarzach, krajobrazie, rytmie pracy i przejmującym portrecie człowieka, który pragnie być blisko innych, choć trudno mu być blisko samego siebie.

„Siekierezada” pokazuje również mniej znane oblicze polskiego kina lat 80. — dalekie od typowej komedii PRL i od politycznej publicystyki. To opowieść o ludzkiej wrażliwości, o znaczeniu prostych gestów i o tym, jak piękno świata może współistnieć z ciężarem wewnętrznego cierpienia.

Ważna informacja o treści: film porusza temat głębokiego kryzysu psychicznego, rozpaczy i śmierci. Opis nie zdradza szczegółów zakończenia.

Metryka filmu

• Tytuł: Siekierezada
• Tytuł międzynarodowy: Axiliad
• Kraj i rok produkcji: Polska, 1985
• Premiera: 13 października 1986 roku
• Czas trwania: 78 minut według Akademii Polskiego Filmu (inne opracowania podają nieco odmienny metraż)
• Rodzaj: pełnometrażowy film fabularny, kolorowy
• Gatunki: dramat psychologiczny, kino poetyckie, obyczajowy
• Reżyseria i scenariusz: Witold Leszczyński
• Na podstawie: „Siekierezada albo Zima leśnych ludzi” Edwarda Stachury
• Zdjęcia: Jerzy Łukaszewicz
• Muzyka: Jerzy Satanowski, Antonio Vivaldi
• Scenografia: Maciej Maria Putowski
• Montaż: Łucja Ośko
• Produkcja: Zespół Filmowy „Perspektywa”, Telewizja Polska
• Obsada: Edward Żentara, Ludwik Pak, Daniel Olbrychski, Franciszek Pieczka, Krzysztof Majchrzak, Ludwik Benoit, Jan Jurewicz, Wiktor Zborowski, Jadwiga Kuryluk, Joanna Sienkiewicz, Marta Żentara, Iga Cembrzyńska

Źródła i dalsza lektura

• Akademia Polskiego Filmu — szczegółowa metryka, obsada i nagrody
• Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni — „Siekierezada”
• Polski Instytut Sztuki Filmowej — Polish Cinema Classics, „Axiliad / Siekierezada”
• Filmweb — „Siekierezada”, informacje o filmie
• CDA — nagranie użytkownika „Siekierezada [1985]”