Sami swoi

„Sami swoi” (1967) — dwie rodziny, jedna miedza i cała historia Polski

„Kargul, podejdź no do płota!” — niewiele polskich filmów stworzyło równie rozpoznawalny świat. Po jednej stronie są Kazimierz Pawlak, jego upór, honor i nieustępliwość; po drugiej — Władysław Kargul, sąsiad, z którym każdy drobiazg może stać się powodem nowej wojny. Ich konflikt zaczął się jeszcze na Kresach, od krowy, ziemi i miedzy zaoranej o kilka palców za daleko. Ani wojna, ani wielka powojenna przeprowadzka nie wystarczyły, by ugasić wzajemną niechęć.

O czym opowiada film?

Po II wojnie światowej rodziny Pawlaków i Kargulów muszą opuścić rodzinne strony na wschodzie i osiedlają się na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Los sprawia, że również tutaj ich gospodarstwa sąsiadują ze sobą. To oznacza nowe płoty, kolejne awantury, podejrzenia i niekończące się próby wykazania, kto ma rację. A jednak między ich dziećmi, Witią Pawlakiem i Jadźką Kargulówną, rodzi się uczucie, które może połączyć to, co starsze pokolenie tak usilnie próbuje rozdzielić.

Opowieść rozwija się także poprzez powrót Jaśka Pawlaka, po latach przyjeżdżającego z Ameryki. Zastaje on sytuację, która wydaje mu się niewiarygodna: dawni wrogowie potrafią żyć w zgodzie, a nawet zostali rodziną. Dzięki wspomnieniom i retrospekcjom poznajemy drogę do tego zaskakującego finału.

Dlaczego „Sami swoi” są czymś więcej niż komedią?

Za zabawnymi kłótniami, temperamentem bohaterów i pełnymi charakteru dialogami kryje się temat znacznie poważniejszy: dramat przymusowych przesiedleń po II wojnie światowej. Ludzie z Kresów utracili dotychczasowe domy, gospodarstwa i znajomy świat. Musieli układać życie od początku na zachodzie Polski, w miejscach obciążonych własną, trudną historią. Sylwester Chęciński i scenarzysta Andrzej Mularczyk opowiedzieli o tej rzeczywistości przez komedię, nie czyniąc z bohaterów bezradnych ofiar: Pawlakowie i Kargulowie kłócą się, pracują, walczą o swoje i stopniowo budują nową wspólnotę.

To właśnie niezwykłe połączenie humoru z historycznym doświadczeniem sprawia, że film nie zestarzał się jak wiele popularnych produkcji swojej epoki. Jest zabawny nawet wtedy, gdy ujawnia ludzkie przywary — podejrzliwość, zawziętość, dumę czy niezdolność do ustępstw. A przy tym potrafi wzruszyć, kiedy okazuje się, że kolejna generacja wcale nie musi dziedziczyć wszystkich sporów swoich rodziców.

Skąd wzięli się Pawlak i Kargul?

Historia ma autentyczny rodzinny rodowód. Andrzej Mularczyk czerpał inspirację z anegdot opowiadanych przez swojego stryja, Jana Mularczyka. Według Filmoteki Narodowej stał się on pierwowzorem zarówno niektórych cech Kazimierza, jak i Jaśka Pawlaka. Reżyser połączył te rodzinne opowieści z obserwacją polskiej wsi i jej powojennych przemian. Wacław Kowalski, który sam pochodził z Kresów Wschodnich, wniósł do roli Pawlaka naturalne powiedzonka, gesty i sposób bycia zapamiętane z własnych doświadczeń.

Dużą rolę w stworzeniu tego świata odegrały dolnośląskie plenery. Część zdjęć powstała w Lubomierzu, który z biegiem lat stał się miejscem szczególnie kojarzonym z filmem, a także gospodarzem festiwalu komediowego. Czarno-biała taśma, kameralne gospodarstwa, polne drogi i wyraziste twarze aktorów budują atmosferę filmu, którego nie trzeba kolorować, by robił wrażenie.

Bohaterowie i twórcy

Wacław Kowalski stworzył niezapomnianą postać Kazimierza Pawlaka, a Władysław Hańcza — dumnego i równie upartego Władysława Kargula. Wśród ważnych postaci są także Witia (Jerzy Janeczek), Jadźka (Ilona Kuśmierska), Jaśko „John” Pawlak (Zdzisław Karczewski) i Mania Pawlakowa (Maria Zbyszewska). Reżyserią zajął się Sylwester Chęciński, scenariusz napisał Andrzej Mularczyk, autorem zdjęć był Stefan Matyjaszkiewicz, a muzykę skomponował Wojciech Kilar.

Warto wiedzieć

• Polska premiera: 15 września 1967 roku.
• Długość oryginalnej wersji katalogowej: 78 minut.
• Obraz: oryginalny film czarno-biały, zrealizowany na taśmie 35 mm.
• Nagrody: m.in. Złote Grono na Lubuskim Lecie Filmowym i Złota Kamera czasopisma „Film”; film był także wielokrotnie wyróżniany przez widzów.
• Dziedzictwo: „Sami swoi” figurują na Liście Polskiego Dziedzictwa Filmowego, prowadzonej przez Filmotekę Narodową – Instytut Audiowizualny. Sukces filmu zapoczątkował dalsze losy bohaterów w „Nie ma mocnych” i „Kochaj albo rzuć”.

„Sami swoi” to opowieść o tym, że można stracić dawny dom, przenieść się na drugi koniec kraju i nadal nosić w sobie starą kłótnię — ale można też wreszcie nauczyć się żyć obok siebie. Właśnie dlatego historia Pawlaka i Kargula pozostaje żywa znacznie dłużej niż żarty, od których wszystko się zaczęło.

Źródła informacji

• Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny: https://www.fina.gov.pl/lista-polskiego-dziedzictwa-filmowego/sami-swoi/
• Studio Filmowe Kadr, katalog filmu: https://sfkadr.com/pl/movies/485/sami-swoi.html
• Akademia Polskiego Filmu: https://m.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/filmy/sami-swoi/84

Źródło wideo: https://www.youtube.com/watch?v=ylGKDJoB2TY (nieoficjalny upload; status licencji do publicznego odtwarzania wymaga weryfikacji).