Rękopis znaleziony w Saragossie

Czy istnieje droga, na której każda historia jest prawdziwa — nawet jeśli wzajemnie sobie przeczą? „Rękopis znaleziony w Saragossie” Wojciecha Jerzego Hasa to jedna z najbardziej niezwykłych podróży w historii polskiego kina. W czarno-białym świecie hiszpańskich gór XVIII wieku spotykają się duchy, zbójcy, kabaliści, księżniczki, inkwizytorzy i ludzie, których opowieści otwierają kolejne opowieści. A w samym środku tego labiryntu stoi kapitan Alfons van Worden, grany przez Zbigniewa Cybulskiego.

Film wyprodukowano w 1964 roku, a jego polska premiera odbyła się 9 lutego 1965 roku. Trwające 177 minut widowisko, nakręcone przez Wojciecha Jerzego Hasa według powieści Jana Potockiego, wymyka się jednej klasyfikacji: jest baśnią dla dorosłych, filmem kostiumowym, wyprawą przygodową, filozoficzną zagadką, groteską, a chwilami niemal opowieścią grozy.

Fabuła — jedna podróż, dziesiątki tajemnic

Podczas wojen napoleońskich żołnierze odnajdują w zdobytej Saragossie niezwykły rękopis. Jego karty przenoszą ich — i widza — w XVIII-wieczną Hiszpanię. Młody oficer gwardii walońskiej, Alfons van Worden (Zbigniew Cybulski), zmierza do Madrytu. Zamiast bezpiecznego szlaku wybiera krótszą drogę przez dzikie góry Sierra Morena, o których krążą ponure legendy. Mówi się, że na pustkowiu straszą duchy, a w okolicach opuszczonej gospody można spotkać wisielców.

Wędrowiec trafia do zagadkowego zajazdu, gdzie spotyka dwie mauretańskie księżniczki. Kobiety utrzymują, że Alfons jest potomkiem potężnego rodu Gomelezów i musi przejść szczególną próbę. Następne wydarzenia są coraz trudniejsze do wyjaśnienia: granica między snem, wspomnieniem a rzeczywistością rozpływa się, a kapitan budzi się w miejscach, do których nie pamięta, by dotarł.

Z czasem poznaje wędrownych Cyganów, szlachciców, pustelników, filozofów i ludzi owładniętych lękiem przed siłami nadprzyrodzonymi. Każdy z nich ma własną historię. Nierzadko ktoś rozpoczyna opowieść, w której inna osoba zaczyna opowiadać kolejną — a ta prowadzi do następnej. Kiedy widz próbuje wrócić myślą do punktu wyjścia, odkrywa, że znalazł się już kilka warstw narracji dalej.

Czy van Worden przechodzi tajemniczy rytuał, uczestniczy w spisku, czy tylko śni? Has nie daje łatwych odpowiedzi. Zamiast nich zaprasza do obserwowania, jak opowieści kształtują nasze przekonania o tym, co rzeczywiste.

Filmowa szkatułka — historia ukryta w historii

Literackim pierwowzorem jest słynny „Rękopis znaleziony w Saragossie” Jana Potockiego, arystokraty, podróżnika i pisarza tworzącego na przełomie XVIII i XIX wieku. Powieść została pomyślana jako wielopiętrowa konstrukcja złożona z opowieści snutych przez kolejne postacie. Jej pełny materiał rozciąga się na 66 dni i tyle wzajemnie przeplatających się wątków, że stworzenie wiernej ekranizacji byłoby przedsięwzięciem niemal niemożliwym.

Scenarzysta Tadeusz Kwiatkowski, który zainteresował Hasa tym pomysłem, wybrał z literackiego labiryntu najistotniejsze motywy i historie. Reżyser nie próbował przełożyć powieści zdanie po zdaniu. Przeniósł natomiast na ekran jej zasadę: każdy narrator zmienia perspektywę, a każda nowa wersja wydarzeń podważa poprzednią. Film nagradza uważne oglądanie. Warto wypatrywać powracających miejsc, bohaterów, gestów i przedmiotów, które zyskują nowe znaczenia.

To kino, w którym pozorna dygresja może okazać się kluczem do całej historii. Jednocześnie nie trzeba rozwiązać każdej zagadki, by cieszyć się sekwencjami pełnymi przygody, czarnego humoru i fantastycznych obrazów.

Cybulski bez ciemnych okularów

Zbigniew Cybulski jest tutaj zupełnie inny niż w najsłynniejszych rolach współczesnych młodych buntowników. Jako van Worden nosi historyczny mundur, walczy szpadą, podróżuje konno, stara się zachować honor i odnaleźć drogę, choć świat bez przerwy wymyka mu się spod kontroli. Jak przypomina Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny, była to wyjątkowa dla aktora rola kostiumowa, do tego grana bez charakterystycznych ciemnych okularów, co przy jego bardzo słabym wzroku stanowiło dodatkową trudność.

Obok Cybulskiego pojawia się imponująca plejada polskich aktorów. Iga Cembrzyńska gra księżniczkę Eminę, Gustaw Holoubek — matematyka don Pedra Velasqueza, Leon Niemczyk — don Avadora, herszta Cyganów, Franciszek Pieczka — opętanego Paszeka, a Beata Tyszkiewicz — Rebeccę Uzedę. W innych rolach występują między innymi Elżbieta Czyżewska, Bogumił Kobiela, Barbara Krafftówna, Jan Machulski i Zdzisław Maklakiewicz.

Nie jest to tylko popis obsady gwiazdorskiej. Każda z tych postaci ma własny sposób mówienia i opowiadania, a jej temperament wpływa na ton całego epizodu — od komedii obyczajowej po niepokojącą baśń.

Hiszpańskie góry zbudowane w Polsce

Jednym z najbardziej zadziwiających osiągnięć produkcji są plenery i dekoracje. Za tajemnicze Sierra Morena posłużyła Jura Krakowsko-Częstochowska. Skały, jaskinie i surowe krajobrazy okazały się na ekranie tak przekonujące, że — według opracowania FINA — hiszpańscy widzowie byli pewni, iż zdjęcia powstały w ich kraju. Do wielbicieli filmu należał między innymi Luis Buñuel, który oglądał go wielokrotnie.

Za zdjęcia odpowiadał Mieczysław Jahoda, jeden z najważniejszych polskich operatorów tamtego okresu. Czarnobiałe szerokoekranowe obrazy pełne są kontrastów, skomplikowanych kompozycji i ruchu kamery, który chwilami wzmacnia wrażenie niestabilności przedstawionego świata. Scenografię współtworzyli Jerzy Skarżyński i Tadeusz Myszorek, a projekty kostiumów przygotowali Lidia i Jerzy Skarżyńscy.

Wybór czarno-białej taśmy wynikał w istotnej mierze z ograniczeń produkcyjnych i kosztów. W efekcie powstała jednak niezwykle spójna estetyka: wyblakłe pustkowia, czarne sylwetki wisielców, monumentalne wnętrza i jasne twarze wyłaniające się z ciemności są dziś nieodłączną częścią filmowej wyobraźni Hasa.

Penderecki i muzyka dwóch światów

Muzykę skomponował Krzysztof Penderecki. Zestawił brzmienia przywołujące dawną muzykę hiszpańską z eksperymentalnymi efektami elektronicznymi, powstającymi w warszawskim Studiu Eksperymentalnym Polskiego Radia. W jednej chwili muzyka może przypominać kostiumową przygodę, w następnej sugerować, że bohater przekroczył granicę znanego świata.

To szczególnie interesujący ślad epoki: w połowie lat 60. polska awangarda muzyczna była już silna i rozpoznawalna, a Has wykorzystał jej możliwości w popularnym kinie fabularnym. Dźwięk nie tylko ilustruje akcję, lecz także podpowiada, że to, co widzimy, niekoniecznie daje się zrozumieć dosłownie.

Ciekawostki i międzynarodowa legenda

1. Ogromna produkcja. FINA podaje, że w większych rolach pojawia się około 187 osób. Każda postać potrzebowała kostiumu, niektórzy aktorzy także przygotowania do scen konnych i szermierczych. Film zrealizowano mimo tego bez przekroczenia budżetu.

2. Reżyserzy zachwyceni filmem. „Rękopis” zyskał szczególne uznanie poza Polską. Do wielbicieli dzieła należeli Luis Buñuel, a w późniejszych latach również amerykańscy filmowcy Martin Scorsese i Francis Ford Coppola.

3. Jerry Garcia i droga do Stanów Zjednoczonych. Lider Grateful Dead interesował się filmem i pomógł popularyzować go w USA. Historia jego zagranicznej dystrybucji jest niemal tak wielowątkowa jak sam film: przez lata pokazywano różne, często skrócone wersje, a starania o rekonstrukcję i dostęp do pełnego metrażu stały się częścią legendy utworu.

4. Całość trwa blisko trzy godziny. FINA podaje 177 minut, przy czym istnieją również inne wersje montażowe i pomiary czasu. Przy poszukiwaniu nagrania warto sprawdzić metraż: krótka wersja może nie oddawać złożoności oryginalnej konstrukcji.

5. Powieść nie jest łatwym „gotowym scenariuszem”. Tadeusz Kwiatkowski musiał znacznie zredukować liczbę historii; film zachowuje jednak to, co najważniejsze — wrażenie, że każde wyjaśnienie prowadzi do kolejnego pytania.

6. Film ponad jedną epoką. Choć nakręcony w PRL, nie opowiada wprost o polityce lat 60. Jego tematy — tożsamość, złudzenie, przekazywanie historii i niemożność znalezienia jednej pewnej prawdy — pozostają uniwersalne.

Dlaczego warto obejrzeć?

Ponieważ „Rękopis znaleziony w Saragossie” jest filmem, którego nie da się łatwo streścić i którego nie sposób zapomnieć. Widz może potraktować go jak niekończącą się przygodę, zabawną i niepokojącą łamigłówkę albo filmowy esej o naturze opowieści. Każdy kolejny seans odkrywa nowe połączenia między bohaterami i motywami. To nie muzealny eksponat, lecz nadal żywe, odważne kino wyobraźni.

Metryka

• Tytuł oryginalny: Rękopis znaleziony w Saragossie
• Tytuł międzynarodowy: The Saragossa Manuscript
• Produkcja: Polska, 1964
• Premiera polska: 9 lutego 1965
• Czas trwania pełnej wersji: 177 minut
• Obraz: czarno-biały, szerokoekranowy
• Reżyseria: Wojciech Jerzy Has
• Scenariusz: Tadeusz Kwiatkowski, na podstawie powieści Jana Potockiego
• Zdjęcia: Mieczysław Jahoda
• Muzyka: Krzysztof Penderecki
• Scenografia: Jerzy Skarżyński, Tadeusz Myszorek
• Kostiumy: Lidia Skarżyńska, Jerzy Skarżyński
• Montaż: Krystyna Komosińska
• Produkcja: Zespół Filmowy „Kamera”
• Wybrana obsada: Zbigniew Cybulski, Iga Cembrzyńska, Gustaw Holoubek, Elżbieta Czyżewska, Leon Niemczyk, Franciszek Pieczka, Barbara Krafftówna, Beata Tyszkiewicz, Bogumił Kobiela, Jan Machulski

Źródła i dalsza lektura

• Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny: „Rękopis znaleziony w Saragossie”
• Akademia Polskiego Filmu — metryka, twórcy i obsada
• Studio Filmowe Kadr — opis filmu i nagrody
• Dzieje.pl / PAP — międzynarodowa legenda filmu
• SFP — katalog filmu