Brunet wieczorową porą

Jedno proroctwo, jeden podejrzany i cała galeria absurdów Polski Ludowej. „Brunet wieczorową porą” to wyreżyserowana przez Stanisława Bareję komedia kryminalna z 1976 roku, która pod pozorem zagadki morderstwa z niezwykłą celnością wyśmiewa codzienne życie w PRL. W roli głównej wystąpił Krzysztof Kowalewski, tworząc pamiętną kreację Michała Romana — zwyczajnego człowieka, który nagle staje się bohaterem historii przypominającej szalony sen.

Fabuła — przepowiednia, która nie daje spokoju

Michał Roman jest zapracowanym, spokojnym mężem i ojcem. Kiedy żona Anna wyjeżdża z dziećmi na weekend, liczy na odrobinę ciszy i możliwość nadrobienia zaległości. Niespodziewanie pojawia się starsza wróżbiarka i zapowiada trzy zdarzenia: Michał odnajdzie zgubiony zegarek, sprawdzą się podane przez nią liczby w totolotku, a wreszcie — zabije bruneta, który przyjdzie do jego mieszkania wieczorową porą.

Początkowo bohater lekceważy słowa nieznajomej. Jednak dwie pierwsze przepowiednie zaczynają się spełniać. Trzecia, najbardziej niepokojąca, nie pozwala mu już spokojnie myśleć. Michał podejmuje rozpaczliwe próby uniknięcia zapowiedzianego nieszczęścia, ale każdy kolejny krok wikła go w coraz bardziej niedorzeczne sytuacje. Kiedy w mieszkaniu pojawia się ciało, a okoliczności zdają się wskazywać właśnie na niego, pozornie zwyczajny obywatel musi sam zabrać się za rozwiązanie kryminalnej zagadki.

To punkt wyjścia do komedii pełnej fałszywych tropów, przypadkowych świadków, pechowych zbiegów okoliczności i spotkań z ludźmi, którzy zamiast pomagać, potęgują chaos. Kto naprawdę odpowiada za tajemniczą śmierć? Bareja nie zdradza odpowiedzi zbyt wcześnie — prowadzi widza przez labirynt śledztwa, w którym niemal każdy szczegół może okazać się istotny albo zupełnie absurdalny.

Humor Barei i obraz codzienności PRL

Tytułowy brunet jest pretekstem do czegoś znacznie szerszego niż parodia klasycznego kryminału. Reżyser buduje komedię z drobnych, doskonale zaobserwowanych paradoksów: niedoborów towarów, biurokratycznego myślenia, urzędniczej pewności siebie, nieformalnych znajomości i ludzi przyzwyczajonych do tego, że normalne załatwienie najprostszej sprawy graniczy z cudem.

Widz spotyka między innymi milicjantów udzielających absurdalnych pouczeń, instytucje traktujące własne komunikaty ze śmiertelną powagą oraz bohaterów, których pomysłowość służy przede wszystkim obchodzeniu przeszkód stworzonych przez system. Zwykła linka do holowania samochodu czy szkolna wycieczka do muzeum stają się okazją do celnej satyry. Nawet gdy główna intryga przybiera niemal sensacyjny ton, na drugim planie nieustannie rozgrywa się osobny spektakl peerelowskiej codzienności.

Ważnym źródłem humoru jest kontrast między dramatycznym położeniem Michała a obojętnością otoczenia. Bohaterowi naprawdę grozi katastrofa, lecz ludzie wokół niego działają według własnych, nieprzystających do sytuacji reguł. Bareja pokazuje, jak łatwo rozsądny człowiek może stać się bezradny w świecie, gdzie logika przegrywa z procedurą, improwizacją i zwyczajnym bałaganem.

Obsada i bohaterowie

Krzysztof Kowalewski — Michał Roman. Bohater o dobrych intencjach, który usiłuje ocalić spokój, rodzinę i własną niewinność. Kowalewski znakomicie łączy autentyczny niepokój z komediowym wyczuciem czasu.

Bożena Dykiel — Anna Roman. Żona Michała, której charakter i relacje rodzinne nadają wyrazisty ton początkowym scenom.

Wiesław Gołas — Kazik Malinowski. Przyjaciel Michała, pomagający mu orientować się w coraz bardziej nieprawdopodobnej sytuacji.

Wojciech Pokora — Kowalski. Sąsiad Romanów, jedna z charakterystycznych postaci rozwijającej się zagadki.

Mirosława Krajewska — Irena Kowalczyk. Siostra Anny Roman, ważna dla rodzinnego i kryminalnego zamieszania.

Ryszard Pietruski — Dzidek Krępak. Kolejna wyrazista postać pojawiająca się na drodze bohatera.

W rozbudowanej obsadzie znaleźli się także Janina Traczykówna, Jan Kobuszewski, Bohdan Łazuka i wielu innych aktorów polskiego kina, często zapamiętywanych nawet z krótkich, epizodycznych występów.

Jak powstał film?

Film wyreżyserował Stanisław Bareja, twórca, który w latach 70. coraz śmielej przekształcał komedię w narzędzie obserwacji społecznej. Tym razem powrócił do kryminalnych skojarzeń znanych z wcześniejszej części jego kariery, między innymi serialu „Kapitan Sowa na tropie”, ale zamiast budować poważny wizerunek śledczego, postawił zwyczajnego człowieka w samym środku niemal detektywistycznego koszmaru.

Scenariusz powstał we współpracy Stanisława Barei i Stanisława Tyma. W napisach filmowych Tym figuruje pod pseudonimem Andrzej Kill. Według relacji dotyczących powstania obrazu zmiana podpisu była konsekwencją konfliktu między współautorami. Początkowo to właśnie Tym był rozważany do głównej roli, którą ostatecznie otrzymał Krzysztof Kowalewski. Dzięki niemu Michał Roman stał się jedną z rozpoznawalnych postaci polskiej komedii filmowej.

Zdjęcia zrealizował Wiesław Zdort, a muzykę skomponował Waldemar Kazanecki. Za scenografię odpowiadał Allan Starski. Film wyprodukowano w Zespole Filmowym „Pryzmat”; zdjęcia powstawały m.in. w Warszawie i Konstancinie-Jeziornie. Polska premiera kinowa odbyła się 18 października 1976 roku.

Ciekawostki i smaczki dla widzów

Kryminał, który kpi z kryminałów. Bareja wykorzystuje charakterystyczne dla gatunku podejrzane postacie, nagłe odkrycia i niepokojące oświetlenie, ale jednocześnie podważa powagę tych chwytów. Zestawienie suspensu z groteską stanowi o wyjątkowym charakterze filmu.

Tajemniczy Andrzej Kill. Osobom oglądającym napisy końcowe może się wydawać, że scenariusz współtworzył mało znany autor. To pseudonim Stanisława Tyma, a historia jego użycia jest jedną z najczęściej przywoływanych anegdot związanych z filmem.

Ślady wcześniejszego Barei. Wiesław Gołas, pamiętny kapitan Sowa z serialu z 1965 roku, pojawia się tutaj jako Kazik. Znawcy kina Barei odczytują tę postać jako dowcipne nawiązanie do wcześniejszych kryminalnych przygód reżysera.

PRL jako drugi bohater filmu. Oprócz samej zagadki warto obserwować tło: mieszkania, ulice, sklepy, urzędy, język i zwyczaje. Dziś te szczegóły stanowią interesujący obraz materialnej i społecznej codzienności Polski połowy lat 70.

Oryginalny obraz w kolorze. Film jest kolorowy. Jego klimatyczne zdjęcia wykorzystują także mroczniejsze światło i kompozycje przywołujące kino sensacyjne, co stanowi celowy kontrast dla absurdalnych wydarzeń.

Dlaczego warto obejrzeć?

„Brunet wieczorową porą” działa na dwóch poziomach. To zajmująca komedia pomyłek z sensacyjną zagadką, a zarazem przenikliwa satyra na rzeczywistość PRL. Część dowcipów wynika z konkretnych problemów epoki, lecz mechanizmy ludzkiej bezradności, urzędniczej obojętności i chaosu pozostają zaskakująco czytelne również dzisiaj. Film warto zobaczyć zarówno dla popisowej roli Krzysztofa Kowalewskiego, jak i dla charakterystycznego stylu Barei: ostrych obserwacji, krótkich epizodów, znakomicie dobranych aktorów oraz humoru, który potrafi zaskoczyć nawet po wielu seansach.

Metryka filmu: Polska, 1976; reżyseria: Stanisław Bareja; scenariusz: Stanisław Bareja i Stanisław Tym (w napisach: Andrzej Kill); zdjęcia: Wiesław Zdort; muzyka: Waldemar Kazanecki; scenografia: Allan Starski; produkcja: Zespół Filmowy „Pryzmat”; gatunek: komedia kryminalna, satyra obyczajowa; film kolorowy. Czas trwania zależy od wersji i źródła katalogowego — zwykle podaje się około 90 minut.

Źródła do dalszego czytania: Studio Filmowe Kadr — https://sfkadr.com/pl/movies/86/brunet-wieczorowa-pora.html ; Culture.pl — https://culture.pl/pl/dzielo/brunet-wieczorowa-pora-rez-stanislaw-bareja ; Stowarzyszenie Filmowców Polskich — https://www.sfp.org.pl/film,1516,1,Brunet-wieczorowa-pora.html ; Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny — https://www.fina.gov.pl/wydarzenia/wakacje-z-bareja/brunet-wieczorowa-pora-rez-stanislaw-bareja/ .